دنيوى ) مساوى باشند يكديگر را ساقط مىكنند ، و عمل نه فايده دارد و نه زيان ، و اگر انگيزهء ريا قويتر باشد عمل نه تنها سود ندارد بلكه ضرر هم دارد و موجب عقاب مىشود ، اگرچه عقاب آن از عقاب رياى محض سبكتر است . و اگر انگيزهء تقرب قويتر باشد به اندازه اى كه برتر و نيرومندتر است ثواب خواهد داشت ، به دليل اين اين قول خداى تعالى : « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْرا يَرَه . وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّا يَرَه » 99 : 7 - 8 ( زلزال ، 7 و 8 ) « هر كه به اندازهء ذره‌اى نيكى كند آن را ببيند . و هر كه به اندازهء ذره‌اى بدى كند آن را ببيند » . و نيز : « انَّ الله لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ » 4 : 40 ( نساء ، 40 ) « خداوند هموزن ذره‌اى ستم نمىكند » . پس سزاوار نيست كه قصد خير ضايع شود ، بلكه اگر قصد تقرب بر ريا غالب باشد به اندازه اى كه ريا در آن است عمل باطل مىگردد و بقيّه مىماند ، ولى اگر قصد ريا غلبه كند به اندازهء قصد قربت از عقوبت كم مىشود . سرّ مطلب اين است كه : تأثير اعمال در دلها به وسيلهء استوار كردن صفات آنهاست . و خواستن ريا از مهلكات است ، و قوّت و تأثير اين مهلك به قدر عمل بر وفق آن است . و خواستن خير از منجيات است ، و قوّت و تأثير آن به اندازهء عمل بر طبق آن است . و چون اين صفات در دل جاى گرفت ، هر گاه عمل بر وفق مقتضاى ريا بود آن صفت تقويت مىشود . و اگر عمل بر وفق انگيزه و اسباب خير بود باز هم آن صفت قوّت مىگيرد ، و يكى از آن دو مهلك و ديگرى نجات بخش است . و اگر تقويت يكى به قدر تقويت ديگرى باشد هر دو مقاومت مىكنند . و اگر يكى چيره شد تأثيرش به اندازهء برترى نيرويش بيشتر خواهد بود ، چنان كه در تأثير داروها و غذاهاى متضاد نيز چنين است ( 1 ) « .

--> ( 1 ) اين مطلب را مؤلف به اختصار و كمى تصرف از « احياء العلوم » : 4 - 328 نقل كرده است . .